- unglingameðferð SÁÁ (10. kafli úr ársskýrslu)

Ólögleg vímuefnaneysla meðal unglinga var að gríðarlegt vandamál á Íslandi á árunum1996-2005 og þó að dregið hafi úr vandanum er hann óásættanlegur og ennþá allt of stór. Mikill fjöldi daglegra neytenda vímuefna á aldrinum 14- 18  ára hefur komið í meðferð á Vog. Margir eru vantrúaðir á að vímuefnavandi unglinganna geti verið eins alvarlegur og hjá þeim fullorðnu - telja að flestir unglingar vaxi upp úr þessu eða á ferðinni séu önnur vandamál óskyld vímuefnaneyslunni. Fagfólkið sem vinnur með þessa unglinga er þó smám saman að gera sér grein fyrir að líklega er vímuefnavandinn jafnalvarlegur og þrálátur hjá unglingunum og hjá þeim eldri. Vímuefnavandinn eignast fljótt sitt eigið líf hjá þeim ungu og verður erfiður viðfangs, hverjir sem orsakaþættirnir eru í fyrstu. Nýlegar rannsóknir benda til hins sama, að vímuefnafíkn hjá unglingum sé þrálát og alvarleg. Allt of fáir gera sér þetta ljóst. Tölulegar upplýsingar í þessari ársskýrslu um það hversu margir hafa leitað sé meðferðar á Vog fyrir 20 ára aldurinn og hversu stór hlutur þeirra hefur látist ótímabært og langt um aldur fram segir sína sögu.

Frá upphafi settu unglingar svip sinn á sjúklingahópinn hjá SÁÁ. Framan af eða allt fram til ársins 1990 voru meðferðarmöguleikar fyrir unglinga með vímuefnavanda nánast bara hjá SÁÁ. Hlutfall þeirra sem voru 19 ára og yngri í sjúklingahópnum jókst þá hægt og sígandi frá 2% og upp í 6%. Eftir 1990 hefst uppbygging meðferðarheimila fyrir unglinga með vímuefnavanda 17 ára og yngri á vegum Barnaverndarstofu. Hlutfall unglinganna í sjúklingahópnum á Vogi jókst samt mjög hratt á árunum 1990-1999 og 1999 árið fyrir opnun unglingadeildarinnar á Vogi var það komið í 12%. Unglingar sem voru 18 og 19 ára gátu áfram lítið annað leitað en til SÁÁ

Sérstaða sjúkrastofnana SÁÁ er mikil og hugmyndafræðin sem liggur að baki meðferðarinnar er allt önnur en hjá öðrum stofnunum landsins. SÁÁ setur í forgang og vinnur fyrst að því að fá unglinginn til að reyna að sporna við vímuefnaneyslunni. Þegar tekist hefur að tryggja þetta er lögð aðaláhersla á einstaklingsbundna geðræna og hugræna meðferð sem tekur stuttan tíma en félagsleg endurhæfing og menntun lögð í hendur fjölskyldu og stuðningskerfa innan skólans eftir að meðferð líkur.

Þegar að unglingur ratar í vímuefnavanda er full ástæða að reyna meðferðarúrræði sem raska sem minnst högum hans og miðar að því að koma unglingunum sem fyrst í sitt eðlilega umhverfi að nýju. Meðferðin á Vogi bíður upp á slíkt um leið og þeim sem hafa meiri vanda er boðið upp á 2-4 vikna framhaldsmeðferð á stofnun. Piltunum á Staðarfelli og stúlkunum á Vík.

Nær öll meðferðarúrræði á vegum Barnaverndarstofu og þar með talið meðferðarheimilið að Gunnarsholti eru mun inngripsmeiri og taka lengri tíma.

Unglingarnir sem koma í meðferð til SÁÁ

Meðferðin sem unglingarnir fá

Það fyrsta sem þarf að gera þegar að unglingur kemur til meðferðar hjá SÁÁ, er að kanna samstarfsvilja hans og uppfræða hann og fjölskyldu hans um þá meðferðarmöguleika sem í boði eru. Þetta er ýmist gert á göngudeild áður en unglingurinn kemur á Vog eða meðan á dvöl hans stendur þar. Á sjúkrahúsinu Vogi er gerð læknisfræðileg, geðlæknisfræðileg og sálfræðileg greining á vanda unglingsins og framhaldinu hagað samkvæmt niðurstöðum þeirrar greiningar.

Þeir unglingar sem leita til SÁÁ eru gjarnan tvístígandi gagnvart því hvort þeir eigi að vera eða fara. Hegðun þeirra hefur um langan tíma einkennst af verulegum mótþróa gagnvart ráðleggingum fullorðins fólks. Það sem ræður því úrslitum í upphafi meðferðar er hvort tekst að tryggja samstarfsvilja þeirra. Besta aðferðin til að tryggja hann er að tala um fyrir unglingunum með sérstakri aðferð og leyfa þeim að koma og fara þegar þeir vilja. Það er því mikil framför að unglingar sem hafa verið á unglingadeildinni og gefist upp, geta nú komið aftur með litlum fyrirvara ef þeim snýst hugur eða eitthvað bjátar á. Hægt hefur verið að sinna öllum slíkum endurinnlögnum undanfarin ár.

Til að vinna markvisst gegn meðferðarmótþróa unglinganna hefur starfsfólk unglingadeildarinnar lagt mikla vinnu í að þróa nýjar aðferðir til að nota í meðferðarviðtölum. Starfsmennirnir nota sérstaka tækni sem kallar unglingana til aukinnar ábyrgðar og styður þá til að taka upp nýja lífsstefnu. Ef mótþrói er mikill er beitt sérstöku viðmóti sem er í eðli sínu vinsamlegt og sýnir unglingnum fulla virðingu. Í viðtölunum er unglingnum haldið í miðpunkti um leið og hann er hvattur til góðra ákvarðana og verka. Þessi viðtalstækni hefur reynst mjög vel. Auk þess hefur verið hugað vel að framkomu allra starfmanna og umhverfinu sem unglingunum er skapað. Allt er þetta gert til að auka samstarfsvilja unglinganna.

Meðferðin sem unglingarnir fá á Vogi hefur verið endurbætt og stóraukin. Yfirstjórn þessarar meðferðar er í höndum lækna sem taka unglingana í að minnsta kosti eitt læknaviðtal meðan á meðferðinni stendur og sjá um útskrift þeirra. Þegar tekið er tillit til þess úr hvers konar vímuefnaneyslu unglingarnir koma, má ljóst vera að læknismeðferðar er þörf vegna fráhvarfa og fylgikvilla. Slík þjónusta er veitt á Vogi af starfsfólki sem hefur bæði reynslu og þekkingu á fráhvörfum, enda þurfa margir unglinganna lyfjameðferð vegna þeirra. Gera þarf rannsóknir á þeim með hliðsjón af fylgikvillum eins og lifrarbólgum og öðrum sjúkdómum.

Vímuefnameðferðin sem miðar að varanlegu bindindi er borin uppi af áfengis- og vímuefnaráðgjöfum sem hafa langa reynslu í unglingameðferð. Unglingarnir fá mikla fræðslu sem er við þeirra hæfi. Hópmeðferð er stór liður í dagskránni en þó er lögð megináhersla á viðtöl, bæði meðferðarviðtöl og greiningarviðtöl. Markmiðið með fræðslunni, viðtölunum og hópmeðferðinni er að tryggja samstarfsvilja unglinganna til að fara í bindindi og læra að fást við fíkn, streitu, erfiðar aðstæður og tilfinningar. Hjúkrunarfræðingar kenna unglingunum slökun og fræða þá um heilbrigt líferni í víðasta skilningi þess orðs og tala um heilbrigða lífshætti hvað varðar mataræði, svefn og hreyfingu. Í fræðslunni sem allar starfsstéttir taka þátt í er komið inn á ýmis mál eins og ábyrgt kynlíf, getnaðarvarnir og smitvarnir gegn alnæmi og lifrarbólgu.

Sérstakir starfsmenn eru til taks og á vakt allan sólarhringinn á Unglingadeildinni. Ýmist eru þetta hjúkrunarfræðingar, læknanemar, áfengisráðgjafar eða sjúkraliðar og veita þeir unglingunum mikla uppörvun og stuðning um leið og þeir fylgjast vel með öllu og leggja sitt af mörkum til góðrar sjúkdómsgreiningar og sálfræðilegs mats. Samvinna er á milli SÁÁ og Barna- og unglingadeildar háskólasjúkrahússins og vikulega kemur geðlæknir og gefur sérfræðiálit um sjúklinga og leggur á ráðin með starfsfólki SÁÁ.

Foreldrar og forráðamenn unglinganna taka þátt í meðferðinni. Þeir eru kallaðir í viðtöl og fá viðtöl við fagfólk deildarinnar ef þeir óska þess. Fræðslufundir eru haldnir vikulega á Vogi fyrir þá og þar gefst þeim tækifæri til að hitta fólkið sem vinnur við unglingadeildina. Öllum foreldrum er auk þess boðið að taka þátt í fjölskyldunámskeiði sem ætlað er aðstandendum áfengis- og vímuefnasjúkra.

Tölur um meðferðina

Meðallengd dvalar hjá unglingum á sjúkrahúsinu Vogi var 7,28 dagar árið 2009. Nokkrir gefast upp í fyrstu tilraun og í 41 skipti af 298 innritunum ársins 2006 yfirgáfu unglingarnir sjúkrahúsið Vog á fyrstu þremur dögum meðferðarinnar. Flestir koma þó aftur á næstu vikum eða mánuðum og ljúka meðferð á Vogi.

Ef unglingarnir eru nægilega áhugasamir um meðferðina og hegðun þeirra er nógu góð, er lagt að þeim að halda áfram í meðferð í fjórar vikur. Sú meðferð fer fram á meðferðarheimilum SÁÁ að Staðarfelli í Dölum og Vík á Kjalarnesi. Árið 2009 komu 208 einstaklingar 19 ára eða yngri á sjúkrahúsið Vog og af þeim héldu 61 (27 stúlkur og 34 piltar) meðferðinni áfram á Staðarfelli eða Vík. Sumir unglinga á Vogi hafa áður verið í fullri áfengismeðferð og eru komnir á Vog til stuttrar dvalar og fara ekki í frekari meðferð.

Hvaða upplýsingar höfum við um áfengis- og vímuefnavanda unglinga?

Upplýsingar sem hægt er að safna á meðferðarstofnunum fyrir unga vímuefnaneytendur segja okkur mest og best um það hversu viðamikill vímuefnavandinn er og hvers eðlis hann er. Þær segja okkur hversu margir einstaklingar úr hverjum aldurshópi þurfa að leita sér meðferðar á þar til gerðum stofnunum og hvert ástand þeirra er. Hvernig líkamleg og andleg heilsa þeirra er og hversu félagslega virkir þeir eru. Frá öðrum heilbrigðisstofnunum og þá einkum bráðamóttökum má fá verðmætar upplýsingar um hversu mörg ungmenni og unglingar þurfa að leita sér aðstoðar vegna slysa og eitrana af völdum vímuefna. Þessar tölur hafa þó aldrei legið fyrir á Íslandi. Með slíkum tölum og upplýsingum frá lögreglu um handtökur og afskipti af unglingum vegna vímuefnaneyslu, má mæla almenna stærð vandans á hverjum tíma.

Kannanir sem gerðar eru í grunnskólum gefa okkur vísbendingu um neysluvenjur unglinganna á algengustu vímuefnunum eins og áfengi, tóbaki og kannabisefnum. Þær segja líka nokkuð til um viðhorf unglinganna gagnvart vímuefnunum. Slíkar neyslukannanir meðal unglinga eru nauðsynlegar til að skipuleggja vímuefnavarnir og fylgjast með árangri af forvarnarstarfi. Slíkar kannanir segja okkur þó lítið um neyslu annarra vímuefna svo sem amfetamíns, E-pillu eða LSD – til þess er neysla þessara efna of sjaldgæf meðal unglinga í grunnskóla. Slíkar kannanir segja okkur heldur ekki mikið um hversu alvarlegur vímuefnavandinn er á hverjum tíma. Þeir sem skapa mesta vímuefnavandann eru eldri en 16 ára og þeir fáu unglingar á grunnskólaaldri sem þurfa að fara í meðferð mæta væntanlega of stopult í skólann til að mælast í slíkri könnun.

Á sjúkrahúsinu Vogi gefst gott tækifæri til að safna upplýsingum um íslenska unglinga sem ratað hafa í vímuefnavanda. Vegna stöðu sjúkrahússins í heilbrigðisþjónustunni eru möguleikar til upplýsingaöflunar og rannsókna hvað unglingana varðar einstæðir í heiminum. Úr skráningu á sjúkrahúsinu má vinna upplýsingar sem gefa mjög góða mynd af ástandinu og endurspegla svo vel ástandið á Íslandi að líklega er það einsdæmi. Þetta kemur einkum til af því að Íslendingar njóta þeirra lífsgæða og þá unglingarnir sérstaklega, að auðvelt er fyrir þá að komast í áfengis- og vímuefnameðferð ef þeir þurfa þess með, fjölskyldu þeirra að kostnaðarlausu. Þar að auki eru þau viðhorf ríkjandi í þjóðfélaginu að þeim sem eiga við vímuefnavanda að stríða sé hollast að leita sér meðferðar og eru þeir því hvattir til þess. Í ljós hefur komið að flestir unglingar sem leita sér meðferðar vegna vímuefnavanda koma á Vog fyrr eða síðar.

Til að gefa mynd af umfangi starfseminnar á Vogi má geta þess að frá árinu 1977 til ársins 2009 hafa innritanir verið 6.392  þar sem í hlut áttu einstaklingar sem voru 19 ára eða yngri. Brot af þeim upplýsingum sem safnað hefur verið í þessum 6.392 og fleiri sjúkraskýrslum og geymdar eru í sjúklingabókhaldinu á Vogi, birtast hér.

Rannsókn gefur upplýsingunum um vímuefnaneysluna enn meira gildi

Það hefur verið haft fyrir satt að þegar meta á vímuefnaneyslu og þá einkum ólöglega vímuefnaneyslu meðal þeirra sem eru yngri en 20 ára, geti sum þessara ungmenna gert meira úr vímuefnaneyslu sinni en raunin er. Einkum hafa menn talið að varasamt væri að treysta upplýsingum sem þeir allra yngstu, 15 til 17 ára, gefa upp. Niðurstöður nýlegrar rannsóknar sem gerð var á sjúkrahúsinu Vogi, í samvinnu við Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfjafræði, varpa nýju ljósi á þennan vanda og segja aðra sögu.

Í lok ársins 1998 og byrjun ársins 1999, var safnað þvagsýnum hjá yfir 200 einstaklingum eftir að þeir höfðu gefið upplýsingar um vímuefnaneyslu sína. Í ljós kom að unglingarnir og ungmennin sögðu læknum á Vogi nákvæmlega til um hvaða vímuefni þeir höfðu verið að nota og lítið sem ekkert misræmi kom fram við þvagrannsóknirnar. Þessi rannsókn gefur upplýsingunum sem safnað hefur verið um vímuefnaneyslu ungmenna á Vogi undanfarin ár, enn meira vægi.

Fjöldi unglinga sem kemur í meðferð

Upp úr 1995 jókst fjöldi þeirra unglinga sem komu í meðferð til SÁÁ stórkostlega og í gríðarleg óefni stemmd. Þó að dregið hafi nokkur úr sitjum við uppi með mikinn og óásættanlegan vímuefnavanda meðal ungs fólks. Dregið hefur þó  markvist og stöðugt úr þessum vanda frá 2002 eða  í sjö ár og vonandi er langþráð jafnvægi aftur komið á. Forvarnir og meðferð hafa bætt ástandinu um sinn en ástandið er viðkvæmt, þjóðin í miðri kreppu og lítið má út af bregða svo ekki fari á verri veg. Ekki má sofna á verðinum og sporna þarf við hvers konar niðurskurði á vímuefnaþjónustu fyrir unglingana.

Árið 2009 voru heildarinnritanir á Vog 2219 og í 298 tilvikum (13,4%) voru sjúklingarnir sem innrituðust 19 ára og yngri og í 608 tilvikum (27,4%) voru þeir 25 ára og yngri. Fjöldi einstaklinga sem komu á sjúkrahúsið Vog 19 ára og yngri var 208 árið 2009. Hópurinn skiptist í 87 stúlkur og 121 pilta. Sjá nánar í töflu fjöldann 2008 og 2007 einnig aldursdreifingu, kynjaskiptingu og fjölda miðað við fyrri ár.

Í lok ársins 2009 höfðu 145 einstaklingur, 42 stúlkur og 78 piltur, úr hópi þeirra sem fæddir eru 1989 komið í meðferð á Sjúkrahúsið Vog, sjá töflu. Þessir einstaklingar, sem allir voru fæddir á sama árinu, höfðu komið til meðferðar á undanförnum fimm árum á mismunandi aldri. Þeir áttu það sameiginlegt að hafa allir komið í meðferð áður en þeir voru orðnir tvítugir. Fjöldi Íslendinga sem fæddir voru á árinu 1989 í lok ársins 2009 var 4.906 og 120 einstaklingar eru 2,45 % af þeim fjölda. Miðað við þessar tölur er því hægt að segja að 1,79% af stúlkum og 2,78% af piltum á Íslandi komi til meðferðar á sjúkrahúsið Vog, áður en þau halda upp á vítugsafmælið, sjá töflur um aðra fæðingarárganga.

Vímuefnaneysla unglinganna

Þegar á heildina er liti er ljóst að dregið hefur mjög úr fjölda þeirra unglinga sem koma í meðferð vegna vímuefnafíknar eftir 2002. Þetta segir okkur að vímuefnaneysla unglinga á Íslandi hefur dregist verulega saman þegar á heildina er litið einkum kannabisneysla. Annað sem vekur athygli er að miklu færri unglingar eru nú að fikta við að sprauta sig í æð en áður. Sumum finnst þó nóg um að á árinu 2009 voru 11% unglinganna á Vogi að fikta við að sprauta sig og 7% sprautuðu reglulega.   Langþráð stöðvun og jafnvægi er aftur komið á eftir mikla aukningu sem varð á vímuefnaneyslu unglinga á árunum 1995 til 1999. Það má jafnvel tala um bata eftir að tölurnar fyrir árið 2009 liggja fyrir. Forvarnir og meðferð halda ástandinu í horfinu nú um sinn en ástandið er viðkvæmt og lítið má út af bregða svo ekki fari á verri veg. Í raun situr þjóðin uppi með mikinn og óviðunandi vímuefnavanda meðal ungs fólks. Ástandið er alvarlegt og um 96% unglinganna á Vogi höfðu notað ólögleg vímuefni einu sinni eða oftar árið 2009.   Ef litið er til vímuefnaneyslu unglinganna á Vogi undanfarin 7 ár verða í raun litlar breytingar þegar á heildina er litið á milli ára. Neyslan virðir ekkert á undanhaldi hjá þeim sem til meðferðar koma. Dagleg kannabisneysla er mest áberandi í hópnum og hrekur flesta í meðferð.   Hlutfallslega eykst kannafisfíkn og örvandi vímuefnafíkn stöðugt í hópnum allt fram á síðasta ár. Það er fyrst á kreppuárinu 2009 sem neyslan dregst hlutfallslega saman.   Kannabisefni eða hass er það ólöglega vímuefni sem unglingarnir nota mest og ekki eru lengur áhöld um, að hass gerir meiri usla í þessum aldurshópi en áfengið. Í 48% tilvika er hass aðalvandi unglinganna, áfengið í 31% tilvika og amfetamínið í 17% tilvika.   Áfengismisnotkun eða -fíkn er fyrsta og aðalsjúkdómsgreiningin sem unglingarnir fá í 31% tilvika. 10% fá áfengisgreininguna eina og sér, en 21% fá aðra vímuefnagreiningu með áfengisgreiningunni. Annars er vímuefnaneysla þessara ungmenna afskaplega mikil og blönduð og æði oft er eitthvert vímuefni notað daglega, sjá töflur.   Margur efast um að svo ungt fólk geti verið líkamlega háð vímuefnum og dregur í efa að unglingar séu í raun fíknir vímuefnaneytendur. Óþarfi er að efast í þeim efnum því að í sjúklingavinnunni kemur einmitt í ljós að ungmennin fá oft óstjórnlega fíkn í vímuefni og geta þess vegna misst stjórn á sér. Einnig kemur í ljós við sjúkdómsgreininguna, þar sem notaðir eru sömu mælikvarðar og fyrir þá fullorðnu, að meirihluti þessara ungmenna eru fíknir neytendur.   Til að greinast líkamlega háður vímuefnum á sjúkrahúsinu Vogi verða sjúklingarnir að nota eitthvert vímuefni daglega. Undantekning er þó frá þessari skilgreiningu ef áfengi er aðalvímuefnið. Þá þurfa sjúklingarnir að drekka í túrum sem standa fjóra daga eða lengur og fá veruleg fráhvarfseinkenni. Af ungmennum á sjúkrahúsinu Vogi á síðasta ári uppfylltu vel yfir 8o% þessi skilyrði, sem vafalítið eru nokkuð ströng, og greindust þar með líkamlega háð vímuefnum.

Kannabisneysla

Niðurstöður nýrra rannsókna á áhrifum vímuefnisins og tölulegar upplýsingar um neysluna undirstrika hversu hættulegt kannabisefni er unglingum og ungu fólki. Ef litið er til þess að 61% unglinganna sem koma á Vog verða daglegir neytendur kannabisefna meðan einungis 12% verða daglegir neytendur áfengis má segja að unglingarnir séu miklu fíknari í hass en áfengi, sjá töflu. Nýjar rannsóknir í lyfjafræði segja okkur líka að kannabisefni valda vímu með því að hafa áhrif á sömu heilastöðvar og taugabrautir og heróín. Það er því fásinna að halda því fram að kannabisefni hafi ekki í för með sér líkamlega vanabindingu eða fíkn og sé hættuminna unglingum en áfengi.

Af ungu sjúklingum á Vogi árið 2009 höfðu 56 stúlkur (64%) og 102 (84%) piltar undir tvítugsaldri notað kannabisefni vikulega í hálft ár eða lengur. Fjöldi tilfellanna fækkar nú sjöunda árið í röð en hlutfallslega hefur neyslan verið að aukast í unglingahópnum á Vogi allt fram á árið 2009 þegar dregur úr.

Í þessum hópi eru fíknir neytendur sem hafa notað efnið daglega í sex mánuði eða lengur og sumir jafnvel í tvö til þrjú ár. Slíkir sjúklingar eru algjörlega orðnir óvirkir í námi. Þeir fá veruleg fráhvarfseinkenni í meðferðinni sem lýsa sér í svefntruflunum, kvíða og óróleika. Þeir eiga erfitt með að einbeita sér, minnið er lélegt og hugsunin trufluð. Auk þess hefur helmingur þeirra veruleg þunglyndiseinkenni. Kannabisfíkn er því alvarlegur sjúkdómur út af fyrir sig, en við bætist að þegar fram í sækir ánetjast flestir þessara ungu neytenda öðrum vímuefnum, einkum amfetamíni.

Árið 2009 greindust 41 stúlkur (47%) og 86 piltar (71%) fíkin í hass og höfðu um leið notað efnið daglega í 6mánuði eða lengur.

Kannabis ryður brautina fyrir amfetamín og önnur vímuefni

Kannabis ryður brautina fyrir amfetamín og önnur vímuefni í þessum aldurshópi - það er fyrsta ólöglega vímuefnið sem notað er og neytandinn lærir lögmál vímuefnamarkaðarins þegar hann kaupir sér efnið og kynnist þannig sölumönnum sem seinna selja honum önnur vímuefni. Á ólöglegi vímuefnamarkaðurinn er kannabis selt með hinum ólöglegu efnunum og er þar ómissandi. Þannig ryður kannabis brautina félagsleg fyrir ólöglega amfetamínneyslu og setur unglingana í mikla hættu. Með daglegri notkun kannabis venjast unglingarnir á að leysa flest vandamál sín með því að nota vímuefni og þannig skapast skilyrðing og fíknivakar. Sálfræðilega er neytandinn þá orðin í mikilli hættu að ánetjast amfetamíni. Líffræðilegar rannsóknir á dýrum og mönnum sýna svo ekki verður um villst að dópamínkerfi heilans breytist við kannabisneyslu og það eykur líka áhættuna á að ánetjast amfetamíni. Kannabis ryður því brautina félagslega, sálfræðilega og líffræðilega fyrir amfetamínfíkn.

Af 158 stórneytendum kannabisefna voru því 98 eða um 63% jafnframt greindir amfetamínfíklar. Fáir þessara unglinga eru stórneytendur amfetamíns án þess að vera um leið stórneytendur kannabis.  Þessi 98 ungmenni höfðu öll neytt hass áður en þau byrjuðu að nota amfetamín. Það er því varla ofsögum sagt að kannabisneysla leiði til annarrar vímuefnaneyslu. Í töflu sést að 89% unglinganna eru annað hvort stórneytendur kannabis eða amfetamíns eða stórneytendur beggja efnanna samtímis.

Amfetamínneysla

Notkun amfetamíns og annarra örvandi vímuefna ( kókaíns og E-pillu )  jókst  hlutfallslega meira en kannabisneyslan meðal unglinganna árin fyrir hrun. Árið 2009 dregur úr kókaín og e-pilluneyslu en í heild höfðu 88% unglinganna á Vogi prófað þessi efni einu sinni eða oftar árið 2009. 57 (66%) stúlkur og 128 (62%) piltar höfðu notað örvandi vímuefni vikulega í sex mánuði eða lengur árið 2009.

Kókaín

Kókaínneysla var lítil meðal þeirra ungmenna sem komu á Vog fram til ársins 1998. Síðan þá hefur orðið veruleg breyting og árið 1998 kváðust 62 hafa notað efnið eða 27% og þá greindust kókaínfíklar  í fyrsta sinn í þessum aldurshóp, 4 unglingar. Aukningin er veruleg 1999 því þá kváðust 131 hafa prófað efnið eða 51 % og fíklar greindust 17 ( 10 piltar og 7 stúlkur). Neyslan vex svo stórkostlega mikið árið 2000 því þá kváðust 174 eða 60% hafa prófað efnið og reglulegir kókaínfíklar yngri en 20 ára greindust 41 eða 14%. Síðan hefur þetta aukist hægt og rólega þar til á kreppuárinu 2009. Þá minnkar þetta og 28 eða 13,5% unglinganna greindust kókaínfíklar.

Heróín

Þrjú ungmenni gáfu trúverðuga sögu um að hafa notað heróín í stuttan tíma árið 1996 eftir að eitt þeirra kom með efnið til landsins að lokinni sumardvöl í Bretlandi. Tíu ungmenni 19 ára og yngri kváðust hafa notað heróín innan við tíu sinnum árið 1997 og 17 árið 1998. Árið 1999 kváðust tveir 19 ára piltar hafa notað efnið reglulega í 6 mánuði og 6 ungmenni höfðu prófað efnið. Heróínneysla er enginn í þessum aldurshópi árin 2000 og 2001 . Tvær stúlkur og tveir piltar kváðust hafa prófað heróín nokkrum sinnum hvort árið 2002 og 2003. Aðeins einn drengur kvaðst hafa prófað heróín 2006 og tveir árið 2007. Síðan hefur ekki orðið vart við þetta meðal unglinganna á Vogi eða í 3 ár

Ofskynjunarefni

Ofskynjunarefni valda alls ekki alltaf ofskynjunum heldur breyta skynjun neytandans og framkalla vímu. Neysla slíkra efna hefur verið nokkuð áberandi meðal ungmenna sem komið hafa á Vog undanfarin fimm ár og virðist stöðugt vera að aukast. Þessi efni eru einkum notuð á skemmtunum og tónleikum þar sem unglingarnir dansa. Algengasta efni er helsæla (Ecstasy eða metílenedioxímetamfetamín, stundum skammstafað MDMA).

Dregið hefur úr sveppaneyslu meðal þessara ungmenna síðustu árin og LSD neysla jókst aftur lítillega á árunum 2007 og 2008 en dregst aftur saman og árið 2009 höfðu 10 stúlka (11%) og 11 piltar (17%) notað LSD.

Helsæla

E-pillan „helsæla“ (Ecstasy eða MDMA) er efnafræðilega náskyld amfetamíni. Helsæla hefur mjög áþekka verkun og amfetamín en auk þess breytir hún skynjun manna og víman verður því öðruvísi en af amfetamíni. Nokkur ár eru síðan byrjað var að framleiða þetta efni fyrir erlendan vímuefnamarkað. Þegar efnið er boðið til sölu er höfðað til fleiri en þeirra sem eru til í að nota amfetamín. Nær allir sem leiðast út í að nota e-pilluna tíu sinnum eða oftar verða í kjölfarið stórneytendur amfetamíns.

Árið 1994 hafði lögreglan aðeins lagt hald á örfáar E-töflur og segja má að ekki hafi orðið vart við þessa neyslu á meðferðarstofnunum. Það er ekki fyrr en 1995 að efnið kemur skyndilega í miklum mæli til landsins og á markað hér, líklega mest um sumarið. Árið eftir virðist efnið komið til að vera.

Með tilkomu helsælu hér á landi versnaði ástandið í geðheilbrigðismálum unglinganna um allan helming. Ástæðan er sú að efnið veldur mun meiri geðslagsbreytingum en amfetamín og því meiri hætta á þunglyndiseinkennum. Að auki benda dýratilraunir og rannsóknir á mönnum til þess að þegar efnið umbreytist í taugaendum geti það skemmt taugarnar. Þessi eituráhrif virðast geta komið fram við hóflega skammta. Hvaða þýðingu þetta hefur fyrir geðheilsu ungu helsæluneytendanna þegar fram líða stundir veit enginn en margur óttast aukin einkenni um þunglyndi og kvíða.

Fjöldi þeirra einstaklinga sem voru 19 ára og yngri og kváðust hafa reynt helsælu var 138 árið 2009 og 36 greindust E-pillufíklar.

Sprautunotkun

Nokkuð algengt virðist að unglingar sem neyta ólöglegra vímuefna fikti við að sprauta sig í æð með amfetamíni. Sem betur fer virðist draga verulega bæði tölulega og hlutfallsleg úr þessu meðal unglinganna á Vogi síðastliðin 4 ár. Árið 2009 höfðu 22 ungmenni sem komu á Vog sprautað sig í æð og þar af höfðu 14 sprautað sig reglulega eða 7%. Sumum finnst nóg um því hætturnar eru miklar sjá kaflann um sprautufíkla.

Á Íslandi eru unglingar í mikilli áhættu að ánetjast vímuefnum

Vímuefnaneysla unglinga er ekki nýtt vandamál. Unglingar hafa gert tilraunir með vímuefni svo lengi sem sögur herma. Áfengisneysla er líka svo samofin menningu okkar að þó að ungt fólk eða unglingar neyti þess er það ekki endilega merki um alvarlegan vímuefnavanda. Með tilkomu ólöglegra vímuefna hefur vímuefnavandi ungs fólks þó breyst og vaxið.

Áhugi unglinga á vímuefnum hefur aldrei verið meiri en undanfarin 10 ár og birtist hann í jákvæðum viðhorfum þeirra gagnvart neyslunni. Framboð á vímuefnunum hefur líka stöðugt vaxið og úrvalið orðið fjölskrúðugra. Þegar þetta tvennt fer saman aukið framboð og aukinn áhugi unglinga á vímuefnum láta afleiðingarnar ekki á sér standa. Vímuefnaneysla unglinga er mikil og stór hópur þeirra þarf að koma til meðferðar.

Hluti af vandanum virðist alþjóðlegur því að sömu breytingar hafa sést um alla Norður-Ameríku og Evrópu. Í nágrannalöndum okkar eru menn að glíma við mjög svipaðan vanda einkum í Bretlandi og Norðurlöndum.

Ólögleg viðskipti með vímuefni hafa stóraukist og markhópur viðskiptanna virðist verða æ yngri. Þrátt fyrir harðari viðurlög og aukið aðhald lögreglu verður mönnum lítið ágengt því að viðskiptin eru í höndum afbrotamanna sem láta sér ekki segjast. Samfara auknum viðskiptum virðist sú umræða sem vekur áhuga unglinganna á að nota vímuefni, einkum kannabisefni, eiga greiðan aðgang inn í flesta fjölmiðla auk þess sem hún blómstrar á internetinu. Við þetta bætist svo skemmtanaiðnaður sem er hliðhollur vímuefnum.

Allt þetta er til staðar í íslensku þjóðfélagi en auk þess hafa unglingarnir okkar búið við lítinn aga og ónóga geðheilbrigðisþjónustu nú um nokkurt skeið. Þannig hefur unglingadrykkja lengi verið vandamál á Íslandi og hún látin viðgangast. Hin seinni ár hafa önnur agavandamál meðal ungs fólks líka orðið áberandi í skólum. Brottfall fólks úr skóla á aldrinum 14 til 20 ára hefur verið mikið.

Félagsleg staða unglinganna

Nær öll ungmenni sem koma til SÁÁ í meðferð hafa orðið fyrir töfum í skóla vegna vímuefnaneyslunnar og margir hafa flosnað upp frá námi. Nokkur hluti hefur hætt í skóla án þess að ljúka skyldunámi. Auk menntunarskorts gerir verulegur skortur á þekkingu og jafnvel erfiðleikar við að lesa og skrifa þessum unglingum erfitt að fá atvinnu. Af þessu má ljóst vera að hluti endurhæfingar unga fólksins er fólginn í því að opna þeim leið til náms að nýju.

Flestir þessara unglinga eru atvinnulausir og með litla starfsþjálfun eða reynslu. Sökum þess er erfitt fyrir þá að fá vinnu að meðferð lokinni. Margir unglinganna búa einnig við það að foreldrar þeirra eru áfengissjúkir og um 70% verða að una því að foreldrar eða eldri systkini nota áfengi á heimili þeirra að meðferð lokinni.

Nú um sinn má búast við að álag á þessum unglingum og ýmis vandamál muni aukast vegna kreppunnar, enda hafa erlendir spekingar, einkum Finnar, varað okkur við að unglingarnir séu í mikilli hættu.

Geðheilsa unglinganna

Huga þarf að geðheilsu unglinganna á Vogi því að þeir unglingar sem fara verst út úr vímuefnaneyslu og eiga erfiðast með að ná bata og tileinka sér þá áfengis- og vímuefnameðferð sem er í boði eru þeir unglingar sem hafa átt við veruleg vandamál að stríða áður en vímuefnaneysla þeirra hófst. Þetta eru unglingar með hegðunarvanda sem stafar ýmist af óleystum námsörðugleikum, ofvirkni- og athyglisbresta sjúkdómum, öðrum geðsjúkdómum og almennri vanrækslu. Mikil þörf er á að finna þá unglinga sem þannig er ástatt fyrir áður en þeir hefja vímuefnaneyslu og veita þeim viðeigandi og næga þjónustu. Finna þarf aðra unglinga sem eiga á hættu að ánetjast vímuefnum snemma og hefja markvisst forvarnastarf með þeim. Auk þessa þarf að auka þátttöku unglinga í skólastarfinu í hvers konar menningarstarfi svo sem leiklist, tónlist, ritlist og myndlist.

Í meðferðinni er nauðsynlegt að gera geðgreiningar og sálfræðimat og hefja geðmeðferð ef þörf krefur. Árið 1999 voru rúmlega eitt hundrað ungmenni tekin í staðlað geðgreiningarviðtal til að komast nær um geðheilsu þeirra.

Niðurstöður þessarar könnunar má sjá í töflu og gefa þær nokkra hugmynd um þann geðræna vanda sem unglingarnir þurfa að takast á við með starfsfólkinu á Vogi um leið og ráðist er gegn vímuefnavandanum. Í töflunni má sjá að um 33% unglinganna hafa haft hegðunarvanda eins og hann er skilgreindur í handbók Ameríska geðlæknafélagsins fjórðu útgáfu (DSM IV) og flestir þeirra lent í afbrotum. Af þeim höfðu 19 einstaklingar (8+11) af 106 átt við þennan vanda að stríða frá mjög ungum aldri og alla sína skólagöngu. Vandamál þessara unglinga eru ekki auðleyst enda langvinn. Niðurstöður þessarar könnunar sýna okkur líka, að 31% stúlknanna og 21% piltana eiga við að stríða þunglyndi og kvíðaraskanir sem kalla oftast á lyfjameðferð.

Meðferðarumhverfið

Á undanförnum árum hefur nokkuð verið deilt um hvaða meðferðarumhverfi hæfi unglingum og ungmennum í vímuefnavanda. Segja má að sú skoðun hafi verið ríkjandi meðal sálfræðinga og félagsráðgjafa að best væri að hafa unglingana út af fyrir sig á sérstökum stofnunum. Það kann því að virðast undarlegt að unglingunum líki meðferðin hjá SÁÁ eins vel og raun ber vitni. Þar virðist minna bera á agavandamálum og brotthlaup fátíðari en á sérstökum unglingaheimilum. Samvinna tekst líka með ungmennunum og hinum fullorðnu í meðferðinni, samvinna sem allir hafa mikinn ávinning af. SÁÁ hefur nú boðið unglingum upp á meðferð með hinum fullorðnu í nær 20 ár og sú góða reynsla sem fengist hefur af því starfi kallar á að sálfræðingar og félagsráðgjafar endurskoði viðhorf sín og hugmyndir um unglingameðferð. Burtséð frá því meðferðarumhverfi sem unglingarnir eru í þarf að koma til móts við sérstakar þarfir þeirra. Samhliða auknum fjölda ungmenna hin síðari ár hefur SÁÁ lagt stöðugt meiri áherslu á slíkt og með tilkomu nýrrar sértækrar deildar við Sjúkrahúsið Vog fyrir unglinganna er þjónustan við þá stóraukin.

Félagslegur stuðningur við ungmennin

Samhliða aukinni áherslu á meðferð fyrir þá ungu hefur SÁÁ lagt sig sérstaklega fram við að styðja unglingana félagslega að meðferð lokinni.

Kostnaður við meðferðarstarfið hjá SÁÁ

Ef SÁÁ hefði meiri fjármuni til meðferðar fyrir unga fólkið þá skortir ekki hugmyndir um hvernig mætti efla hana. Það sem gert var á árinu 2009 verður því að skoða í ljósi þess fjármagns sem samtökin gátu varið til meðferðarinnar og meta árangurinn samkvæmt því. Á sama hátt verður að skoða kostnaðinn þegar starfið er borið saman við það sem gert er annars staðar.

Í töflu um legudaga og kostnað sést fjöldi legudaga hjá þeim sem eru 19 ára eða yngri á Vogi og hlutdeild þeirra í kostnaðinum þar. Á meðferðarheimilunum Staðarfelli og Vík kostar hver dagur rúmar  13.000 kr. og 28 daga dvöl kostar því um 383.000 kr. Árið 2009 fóru 61 einstaklingur 19 ára og yngri í endurhæfingu á Staðarfell eða Vík. Kostnaður vegna meðferðar þeirra sem eru 19 ára eða yngri var árið 2009 um 59 milljónir króna á Vogi og vegna meðferðar á Staðarfelli og Vík um 23 milljón eða alls um 92 milljónir króna. Ætla má að kostnaðarhlutur þeirra yngstu í göngudeildarstarfi sé um 10 milljónir. Á árinu 2009 ráðstafaði SÁÁ því um 102 milljónum króna í meðferð fyrir þá sem eru 19 ára og yngri.