Sjúkdómurinn
Framan af öldinni höfðu heilbrigðisstarfsmenn lítil afskipti af áfengis- og vímuefnasýki. Á seinni helmingi aldarinnar hefur áhugi þeirra vaxið töluvert og kemur þar tvennt til. Í fyrsta lagi hafa læknar þurft að sinna fylgikvillum þessa sjúkdóms í vaxandi mæli, einkum sýkingum og eitrunum. Munar hér mest um vaxandi fjölda sprautufíkla sem jafnan eru líkamlega veikari en aðrir fíklar og gjarnan fórnarlömb alnæmis og lifrarbólgu C. Í öðru lagi hefur aukin þekking á sviði taugalífeðlisfræðinnar beint athygli lækna að þessum sjúkdómi og vakið áhuga þeirra sem fer vaxandi. Þó gengur læknum ennþá illa að greina vandann á almennum sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum. Nærri öll vinna þeirra beinist að fylgikvillum og fráhvörfum. Þeir beita ekki fyrir sig læknisfræðinni að neinu marki til að leysa þennan króníska sjúkdóm á heildstæðan hátt og taka alltof lítinn þátt í að lækna og endurhæfa sjúklinga með varanlegt bindindi að markmiði.
Viðhorf heilbrigðisstétta og lækna til áfengis- og vímuefnasjúklinga hafa breyst mikið með vaxandi þekkingu. Upp úr síðustu aldamótum urðu kenningar geðlækna um áfengissýki ráðandi meðal heilbrigðisstétta. Áfengissýkin er samkvæmt þeim einkenni um undirliggjandi geðveiki eða geðveilu. Af þessari hugmynd leiðir að greina þurfi geðveiluna og meðhöndla hana með hefðbundnum aðferðum geðlæknisfræð-innar til þess að ráða bót á áfengissýkinni. Þessi sjónarmið voru allsráðandi í kennslu heilbrigðisstarfsmanna og á öllum opinberum heilbrigðisstofnunum og sjúkrahúsum í Evrópu fram á síðasta áratug.
Nýjar hugmyndir og aðferðir við áfengismeðferð komu fram í Bandaríkjunum um 1950 og náðu mikilli útbreiðslu eftir 1970. Boðberar þessara nýju viðhorfa voru einkum heilsugæslufólk sem hafði sjálft átt við vandann að stríða. Þessar aðferðir byggðust að hluta til á hugmyndum sem settar höfðu verið fram í AA-bókinni 1939. Þessi nýja meðferðarstefna er gjarnan kennd við Minnesotafylki í Bandaríkjunum þar sem fyrstu stofnanirnar voru sem fylgdu henni (The Minnesota Treatment Model). Þessi meðferðarskóli hefur allar götur verið í þróun og sókn í Bandaríkjunum og var ráðandi á meðferðarstofnunum fyrir áfengis- og vímuefnasjúklinga fram til 1990. Samkvæmt þessari stefnu er áfengissýki talin sérstakur sjúkdómur sem þarf sérhæfðrar meðferðar við. Það sem áður var talið einkenni um geðveiki eða geðveilu hjá alkóhólistum var nú oftar talið afleiðing drykkjunnar fremur en orsök.
Á árunum 1975 til 1985 urðu hugmyndir atferlissálfræðinga nokkuð áberandi og þeir gerðu harða hríð að þeirri hugmynd að vímuefnafíkn væri sjúkdómur. Atferlissálfræðingum tókst þó ekki að sýna fram á nógu góðan árangur af þeirri meðferð sem byggði á hugmyndum þeirra auk þess sem fólk í vímuefnavanda sóttist sjaldan eftir slíkri meðferð. Þessir atferlissálfræðingar höfnuðu alfarið þeirri hugmynd að líffræðilegir þættir gætu verið orsök áfengis- og vímuefnafíknar.
Á síðasta áratug hafa framfarir í taugalífeðlisfræði og aukin þekking á starfsemi heilans smám saman dregið úr ágreiningi heilbrigðisstarfsmanna um eðli áfengi - og vímuefnafíknar. Nú undir lok aldarinnar hillir undir að þekkingin leysi þessar deilur endanlega. Umræðan meðal almennings einkennist þó mikið af tískusveiflum og fordómum og er oft og tíðum í engu samræmi við þá læknisfræðilegu þekkingu sem liggur fyrir. Þetta hefur löngum verið áberandi þegar áfengissýki er til umræðu og setur nú mark sitt á umræðuna um kannabisefni. Það er hlutverk lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna að taka þátt í þeirri umræðu og koma til almennings þeirri miklu læknisfræðilegu þekkingu sem er tiltæk.
Með vaxandi þekkingu er áfengis- og vímuefnafíkn smám saman að birtast mönnum sem líffræðilegur heilasjúkdómur sem myndast við endurtekna notkun vímuefna. Sjúkdómurinn á sér mislangan sjúkdómsþróunarferil þar sem umhverfis- og erfðaþættir verka saman og skapa fullmótaða sjúkdómsmynd. Í lok þróunarferilsins stendur einstaklingurinn uppi með breyttan heila. Starfsheildir heilans hafa breyst vegna breytinga á taugafrumum og boðefnum þeirra. Nú liggja fyrir líffræðilegar skýringar á jákvæðri og neikvæðri hvatningu til að halda vímuefnaneyslunni áfram þrátt fyrir að það skaði einstaklinginn þegar til lengri tíma er litið. Einhvers staðar á þróunarferlinum missir sjúklingurinn hæfni til að sporna gegn fíkn sinni og þótt hann vilji sjálfur hætta tekst honum það ekki þrátt fyrir ýmsar tilraunir. Lækningin er því fólgin í að stöðva neyslu allra vímuefna og hjálpa sjúklingnum að komast yfir eða lifa með því líffræðilega ójafnvægi sem skapast hefur í heilanum. Með vaxandi þekkingu má búast við að lyfjameðferð geti komið hér að haldi eftir að fráhvörfum líkur. Enn er þó meðferðin aðallega byggð á að kenna sjúklingnum að lifa við líffræðilegt ójafnvægi meðan tíminn er látinn um lækninguna. Ævarandi bindindi er síðan eina tryggingin fyrir varanlegri lækningu.
Greining og inngrip
Afeitrun
DSM IV
DSM IV - spilafíkn